De onafhankelijke energievergelijker
Ben Woldring
Vragen? Wij zijn vandaag bereikbaar tot 20.00 uur

Gasprijs vandaag: wat moet ik betalen per m3 gas?

De gasprijs was nog nooit zo hoog als afgelopen winter. Dat heeft verschillende oorzaken. Maar wat betekent dit nu eigenlijk voor u als consument? Wat kost een kuub gas? En heeft het zin om over te stappen om zo uw energierekening omlaag te krijgen? Ondanks dat u geen invloed heeft op de gasprijs kunt u toch maandelijks minder betalen aan energie.

Gasprijs vandaag per m3

Waardoor is de gasprijs zo hoog? 

Niet alleen de gasprijs is hoger dan ooit te voren, energie in het algemeen is veel duurder geworden. We merken het bijvoorbeeld aan de benzinepomp en sinds afgelopen najaar zien we het ook op onze energierekening. De stijging van deze prijzen, waaronder de gasprijs, heeft verschillende oorzaken: 

  • De coronacrisis 

De hoogte van de gasprijs en de coronacrisis hebben zeker met elkaar te maken. In de eerste maanden van de crisis lag de economie behoorlijk stil, was er op grote schaal minder vraag naar gas en waren de gasprijzen daardoor historisch laag. Afgelopen zomer trok de economie echter weer aan en herstelde sneller van de coronacrisis dan verwacht. De vraag naar gas en andere vormen van energie groeide enorm. En daarmee steeg ook de gasprijs en andere energieprijzen.  

  • De vraag naar gas vanuit Azië 

We zien overal ter wereld dat landen hun CO2-doelen willen behalen. Hier in Europa, maar ook in Azië. Dit betekent dat landen zo veel mogelijk af willen van het opwekken van energie met fossiele brandstoffen. De meeste landen hebben echter nog niet genoeg groene alternatieven, zoals zonnepanelen, windmolens en kerncentrales, om helemaal zonder bijvoorbeeld kolencentrales te kunnen. En dat geldt met name voor Azië waar nog veel energie uit kolencentrales komt. Van alle fossiele brandstoffen is gas het minst vervuilend. Veel landen die toch hun CO2-doelen willen halen, maar niet genoeg duurzame energiebronnen hebben, grijpen nu massaal naar gas als alternatief. Hierdoor is de vraag naar gas vanuit bijvoorbeeld Azië de afgelopen tijd explosief gestegen. En deze bijzonder grote vraag drijft de gasprijs op.  

  • Gasvoorraad van Nederland  

Vorig jaar was de stand van de Nederlandse gasvoorraad historisch laag. En dat zorgde voor paniek. De gaskranen in Groningen waren grotendeels dichtgedraaid en het Russische Gazprom, waarmee Nederland contracten heeft, leverde geen extra gas. Dankzij een milde winter en de aankoop van vloeibaar gas (LNG) uit de Verenigde Staten zijn we de winter relatief goed doorgekomen. Maar omdat LNG duur is en de vraag naar gas groot blijft, is de gasprijs nog steeds torenhoog. Alle hens aan dek dus om de gasvoorraad in Nederland tijdig te vullen en naar 100% te brengen.

Op 4 september 2022 werd de mijlpaal van 80% gasvoorraad in Nederland bereikt. Daarmee heeft Nederland het EU-doel voor het vullen van de gasopslagen voor komende winter behaald. In onderstaande barrometer ziet u wat de actuele (%) gasvoorraad is in Nederland. 

Is het genoeg om de winter door te komen? Ons antwoord: nee, bij lange na niet. De volgende rekensom toont dat aan:

In Nederland kunnen we maximaal zo’n 14 miljard kuub gas opslaan. Begin september was de voorraad 80%, oftewel 11 miljard kuub. Ons landelijk jaarverbruik is gemiddeld 42 miljard kuub. Daarvan wordt circa 62% verbruikt van oktober t/m maart, oftewel 26 miljard kuub. Met de huidige voorraad kunnen we dus slechts 2,5 maanden vooruit. Bij een echt koude winter (met bijbehorende schaatspret) kan ons gasverbruik tot wel 30% hoger liggen. In de strenge winter van 2012/2013 liep ons gasverbruik op tot bijna 3 miljard kuub per week. Zouden onze gasopslagen met 100% gevuld zijn, dan houden we het amper 5 weken vol.

Onze gasvoorraad is niet voldoende om de winter door te komen. Ook wanneer het 100% is dient het voortdurend aangevuld te worden. Daarnaast is het ook niet per se alleen voor Nederlands gebruik. Het kan ook verkocht worden aan het buitenland, er is immers sprake van een vrije Europese gasmarkt. Dus als Rusland de gaskraan helemaal dichtdraait, er geen gas meer komt uit bijvoorbeeld Noorwegen en schepen met vloeibaar gemaakt gas niet meer deze kant op komen, dan hebben we een probleem.

  • Waar wordt ons gas opgeslagen?

Ons land heeft drie grote ondergrondse gasopslagen: bij Norg in Drenthe, Grijpskerk in Groningen en Bergermeer in Noord-Holland. Gasopslag Bergermeer bij Alkmaar is de grootste vrij toegankelijke gasopslag van West-Europa. Het vullen hiervan is een belangrijk onderdeel van de voorbereiding op komende winter.

Het aanvullen van de gasvoorraden in Grijpskerk en Norg heeft de overheid zelf in de hand, bij Bergermeer moeten commerciële partijen dat doen. De gasprijs was dit voorjaar echter zo hoog, dat het voor bedrijven te riskant was om veel gas in te slaan. Daarom kwam het kabinet met een subsidieregeling. Ruim een kwart van de gasopslag Bergermeer wordt  gevuld door bedrijven die daarvoor subsidie ontvangen.
Begin november is de vulgraad van de gasopslagen iets gedaald. Dat komt dat omdat 'Grijpskerk wordt gespoeld'. De komende wintermaanden zal de vulgraad lager worden door gebruik van gas uit de opslagen. Dat blijkt uit een update van Rijksoverheid over de gasleveringszekerheid.

  • Onrust in en rond Rusland 

Nederland koopt zijn gas vooral uit Noorwegen en Rusland. De oorlog tussen Rusland en Oekraïne doet ook de gasprijs weer stijgen. Door deze oorlog is de energiemarkt voor consumenten tijdelijk opnieuw bijna geheel opgedroogd. Energieleveranciers zijn zo onzeker over de situatie dat ze liever even helemaal geen nieuwe klanten binnenhalen.

Directeur Ben Woldring van Gaslicht.com legt in februari uit: ‘Wij raden alle consumenten aan om net als eind vorig jaar nu maar even de kat uit de boom te kijken. Begin vorige week zijn er via Gaslicht.com nog een groot aantal jaarcontracten afgesloten en functioneerde de overstapmarkt weer als vanouds. Maar inmiddels, 28 februari, is het aanbod opnieuw verschrompeld tot vooral variabele contracten voor consumenten en slechts één aanbieder voor kleinzakelijke afnemers.' Dat is Nieuwestroom, waar klanten een zeer flexibel tarief krijgen dat op dagbasis meebeweegt met de dagprijs op de Europese gasbeurs.

In april is een nieuwe energieleverancier onder de naam Mega op de Nederlandse markt gekomen met een scherp aanbod voor groene stroom en gas. Via onze vergelijker kunt u zich voor het modelcontract van Mega aanmelden. Daarnaast biedt Budget Energie een contract met een scherpe gasprijs, waarvan de tarieven maandelijks wijzigen. Eind mei hadden we goed nieuws: de Top 5 van energiepakketten was terug op Gaslicht.com. Zeker toen bleek dat de variabele stroom- en gastarieven per 1 juli opnieuw zouden stijgen, kwam dat op het juiste moment. Eind juli trokken energieleveranciers hun aanbod opnieuw terug vanwege verder stijgende gasprijzen. Dat werd veroorzaakt doordat Rusland de gasleveringen naar Europa via Nord Stream 1 eerst op 40% hervatte maar vervolgens weer inperkte tot 20%. Op 31 augustus heeft Gazprom de gaskraan opnieuw dichtgedraaid, ditmaal voor 3 dagen. Dat is nodig voor onderhoud, zo beweert het staatsgasbedrijf. Op 2 september meldt Gazprom dat de pijpleiding voor onbepaalde tijd dicht blijft. Reparaties zouden niet kunnen worden uitgevoerd vanwege de westerse sancties tegen Russische bedrijven. Inmiddels heeft Rusland bevestigd dat Nord Stream 1 eerst werd stilgelegd voor onderhoud en dat het nu wordt stopgezet vanwege westerse sancties.

  • Aanhoudende droogte

In augustus is er nog een oorzaak aan te wijzen. Door de aanhoudende droogte stijgt de gasprijs verder in Europa. Vanwege zeer lage waterstanden in rivieren is het lastig om brandstoffen als diesel en steenkool te vervoeren. Daardoor kan gas een interessant alternatief zijn. De gasprijs op de Amsterdamse gasbeurs steeg 15 augustus met 0,4 procent, tot ongeveer € 207 per megawattuur. Het kan nog gekker: de reeds absurd hoge gasprijs is op 25 augustus zelfs boven de € 300 per MWh (circa € 3 per m³) gekomen. Dat is 20 keer zo hoog als normaal.  

Gasprijs per m³: wat kost een kuub gas?

De prijs van een kuub gas steeg vorig jaar ineens tot recordhoogtes. Een kuub gas steeg in oktober tot wel € 1,80. Eind december, begin januari, piekte gas naar de hoogste prijs ooit: ruim € 2,30 per kuub. In februari is de gasprijs iets gedaald en was u bij de goedkoopste energieleveranciers ongeveer € 1,80 per m³ kwijt, nog steeds een verdriedubbeling in vergelijking met vorig jaar.

Eind februari bereikte de gasprijs opnieuw een ongehoorde recordhoogte: € 3,15 per kuub!  Half april is de prijs voor gas op de Amsterdamse gasbeurs, die maatgevend is voor Europese prijzen, met bijna 15 procent gedaald tot zo'n 90 euro per megawattuur. Daardoor werd de Europese gasprijs bijna even hoog als op 23 februari, de dag voor de Russische invasie van Oekraïne. Toch was er nog maar één energieleverancier die 'slechts' € 1,77 vroeg voor een kuub gas, terwijl de drie grootste energieleveranciers meer dan € 2 per kuub vroegen. Bij het modelcontract van Essent, de grootste van de drie, kostte gas zelfs € 3,09 per m³ (peildatum 22-4-'22).

Half mei schommelde de prijs tussen de € 2 en € 3 per kuub met een uitschieter naar € 3,66! Op 1 juni waren de verschillen nog steeds enorm van € 1,30 per kuub gas tot meer dan € 3 per kuub. Voor een gemiddeld huishouden scheelt dat ruim € 200  op maandbasis. Vergelijken loont dus meer dan ooit. 

In juli ging de gasprijs opnieuw door het dak. Gemiddeld bedroeg de gasprijs begin juli € 2,20 per m³. In de laatste week van juli liep de gemiddelde gasprijs op naar € 2,64 per kuub. 

In de eerste helft van augustus 2022 zien we dat de prijzen op de gasbeurs  enorm oplopen. Half augustus vragen de drie grootste energieleveranciers rond de € 3 per kuub, waarbij Essent wederom de kroon spant met een gasprijs van € 3,22. Maar nog schijnt de top niet te zijn bereikt. Op 26 augustus komt de gasprijs op bijna € 350 per MWh. Vattenfall vraagt € 3,77 en Essent € 3,98 per kuub, terwijl je bij Eneco al € 4,17 per kuub moet neertellen!  Ondanks het feit dat er eind augustus een forse prijsdaling plaatsvindt op de EU gasmarkt zien we dat nog niet terug bij de energieleveranciers. Integendeel, Vattenfall vraagt op 1 september al € 4,58 per m³.

In oktober verhogen veel leveranciers ook de variabele tarieven van bestaande klanten. Zo vragen Greenchoice en Eneco ruim € 3 per kuub en zijn daarmee de duurste. Nadat de ACM met een boete dreigde over te late bekendmaking voeren Eneco, Essent, Vattenfall en Greenchoice de prijsverhoging wat later door. De tarieven van het modelcontract schommelen rond de € 4 per kuub. Vattenfall vraagt € 3,77, Essent € 3,98 en Eneco zelfs € 4,17 per m³.

Vergelijken we de gasprijzen op de groothandelsmarkt met het piekniveau in augustus, dan zijn ze in een paar maanden tijd ruimschoots gehalveerd. Langzamerhand zien we dat de energieprijzen licht dalen, al zijn ze nog wel 4x zo hoog als een jaar geleden. Ook zien we grote verschillen in gasprijzen. Zo vragen slechts drie energieleveranciers minder dan € 3 per kuub.  Bij Budget Energie kost gas € 2,62 en bij Mega € 2,65 per kuub, terwijl Eneco nog steeds € 4,17 vraagt voor het modelcontract (prijspeil 18-10-'22).  Wel betalen Eneco klanten die per november nieuwe variabele tarieven krijgen iets minder. Zij betalen dan € 3,17 per kuub.

Begin november is Budget Energie de enige die met € 2,06 per m³ behoorlijk is gezakt is gasprijs. Het gemiddelde van alle energieleveranciers schommelt rond de € 3. De duursten zijn nog steeds Eneco en Oxxio met € 4,17 per kuub, op de voet gevolgd door Greenchoice die € 3,44 vraagt.

Hoeveel kuub gas u verbruikt, is afhankelijk van bijvoorbeeld uw gezinsgrootte, type woning en de weersomstandigheden. In onderstaande grafiek is te zien dat vaste tarieven vanaf januari 2022 weer gunstiger zijn dan variabele tarieven. We kijken daarbij naar het gemiddelde van de grote 3: Essent, Vattenfall en Eneco. Voor een gemiddeld huishouden gaan wij uit van 1500 m³ gasverbruik per jaar. 

Hoe is de gasprijs opgebouwd?  

De gasprijs bestaat uit verschillende onderdelen:
1. De gasprijs per m³
U betaalt per kubieke meter, ook wel kuub of m³ genoemd. Dat zijn uw variabele leveringskosten. Verbruikt u meer, dan moet u ook meer betalen.
2. Vaste leveringskosten
Verder betaalt u vaste leveringskosten, ongeacht hoeveel gas u gebruikt. Dit zijn een soort administratiekosten, vroeger vastrecht genoemd. Die kosten verschillen per leverancier.
3. Overheidsheffingen en btw
De overheid bepaalt de overheidsheffingen en btw. Ook deze kosten staan op uw energierekening:
- Energiebelasting, dat is een belastingmaatregel die stimuleert om zuiniger en efficiënter met energie te zijn. U betaalt energiebelasting voor elke kubieke meter (m³) gas.
- Opslag Duurzame Energie- en Klimaattransitie (ODE). Dat is een bijdrage per kuub gas die wordt geïnvesteerd in duurzame energie.
- Btw. U betaalt btw op de energiebelasting en ODE én ook voor het gas zelf. De btw voor energieproducten is 21%, maar wordt van 1 juli 2022 tot 31 december 2022 verlaagd naar 9%. In 2023 gaat de btw weer naar 21%.
4. Netbeheerkosten
De netbeheerder rekent netbeheerkosten voor de aanleg en het onderhoud van de gasleidingen naar uw meterkast. Ook de huur van uw meter zit in die prijs. De regioafhankelijke netbeheerkosten worden jaarlijks door de netbeheerder in de betreffende regio bepaald en blijven ongewijzigd bij de overstap naar een andere leverancier. Op de netbeheerkosten kan niet bespaard worden, maar wel op stroom en gas. Bijvoorbeeld door minder te verbruiken, maar ook door te kiezen voor scherpe tarieven. Door minder te verbruiken bespaart u niet alleen op de stroom- of gasprijs, maar ook op de belasting per kilowattuur of kuub. 

Gasprijs: kiezen voor variabel of vast?  

De prijzen van gas en stroom variëren, het hele jaar door. Energieleveranciers passen hun tarieven meestal aan het begin van het jaar en halverwege het jaar aan. Heeft u een energiecontract met variabele tarieven, dan wijzigen uw tarieven dus mee tijdens uw contractperiode. De laatste tijd zien we dat veel energieleveranciers hun tarieven niet alleen aanpassen op 1 januari en 1 juli, maar steeds vaker tussentijds. Dat is niet het geval als u kiest voor een energiecontract met vaste tarieven. Dan liggen de tarieven vast voor de contractduur die u heeft gekozen, meestal één, drie of vijf jaar. Of vaste of variabele energietarieven  het beste bij u passen, hangt af van uw situatie. Betaalt u nu variabele tarieven, dan kan het voordeliger uitpakken om over te stappen op een contract met vaste tarieven. Zo gaat u niet meer betalen als de gasprijs ineens toch stijgt. Momenteel is het echter bij geen enkele energieleverancier mogelijk om  een vast contract af te sluiten, omdat er zo veel onzekerheid is over de ontwikkeling van de energieprijzen op de wereldmarkt. Die situatie heeft zich nog nooit eerder voorgedaan en vinden wij zeer zorgwekkend. Gelukkig wil minister Rob Jetten energieleveranciers verplichten contracten voor een jaar of langer aan te bieden, in ruil voor een reële overstapvergoeding als de consument tussentijds wil overstappen.

Altijd op de hoogte blijven?

Laat uw e-mailadres achter, dan zorgen wij ervoor dat u op de hoogte blijft van relevante ontwikkelingen binnen de energiemarkt
Beveiligd met reCAPTCHA - Privacy - Voorwaarden
Google ReCaptcha

Blijft de gasprijs zo hoog? 

‘We zien dat de gasprijs nu behoorlijk stabiel is’, vertelde Ben Woldring begin dit jaar. Door de oorlog is de situatie op de energiemarkt  sinds 24 februari echter totaal veranderd. De dagprijs op de Europese gasbeurs begon 28 februari op 125 euro per megawattuur gas, om vervolgens te dalen tot iets boven de 100 euro. Nog altijd een derde duurder dan een week eerder. Energiebedrijven adverteren niet meer, maar zijn volgens de wet wel verplicht om altijd een standaard variabel contract aan te bieden. De prijzen voor zulke modelcontracten zijn nu opnieuw extreem hoog. Zo hanteerde Vattenfall  voor het modelcontract een tarief dat ongeveer vier keer zo hoog was als in dezelfde periode vorig jaar.

Het is niet zozeer de hoge gasprijs die aanbieders vooralsnog kopschuw maakt, maar vooral de totale onzekerheid, zegt Ben Woldring. ‘Ze lopen het risico dat ze met consumenten een prijs afspreken terwijl de prijs op de groothandelsmarkt vervolgens weer snel gestegen kan zijn. Dan lijden ze verlies.’ Verwacht wordt dat het aanbod weer zal  toenemen als de hevige schommelingen van de prijzen weer iets zijn verdwenen. Leveranciers zoeken naar oplossingen om snel weer met een aanbod terug te keren. Dat aanbod komt sinds eind mei voorzichtig terug. We hebben weer een Top 5 energiepakketten waarbij u kunt kiezen uit contracten met variabele of vaste tarieven. De gasprijs varieert daarbij van € 1,90 tot € 2,29 per kuub (peildatum 6-6-'22). 

Medio juli 2022 zien we dat de gasprijzen op de groothandelsmarkt  zijn opgelopen tot zo’n € 182 per megawattuur. In juni 2022 lag dit nog rond de € 75 per megawattuur. Door deze stijging hebben veel leveranciers hun aanbod aangepast. Het plafond is kennelijk nog niet bereikt. Eind juli steeg de gasprijs opnieuw waardoor huishoudens naar verwachting meer dan € 2,75 per m³ moeten betalen. En in week 33 werd de gasprijs opnieuw verpulverd met een stijging van 20%.  "Dat ziet u komende maanden terug op uw energierekening (gas + elektriciteit) en aan de kassa's, via een nog hogere inflatie. Hoe heeft NL/EU dit ooit zover laten komen", tweet energie-expert Martien Visser.

Half oktober zien we een kleine kentering. De Europese gasprijs staat inmiddels op het laagste niveau in vier maanden. De prijs zal echter niet razendsnel zakken want de gasvoorraden zitten vol met duur gekocht gas en energieleveranciers zullen dat tegen hoge prijzen verkopen. Het blijft "koffiedik kijken" wat er in deze turbulente tijden met de gasprijs gaat gebeuren.

Prijsplafond in 2023 voor gas en stroom

Op Prinsjesdag maakt het kabinet bekend dat we in 2023 voor een deel van ons verbruik een maximumtarief betalen voor gas en stroom. Er wordt een limiet voorgesteld van 1200 m³ voor gas en 2900 KWh voor stroom. Wat betreft prijs wordt gedacht aan een prijsplafond van maximaal € 1,45 per kuub voor gas en € 0,40 per kWh voor stroom. De maximumtarieven van het prijsplafond betreffen de variabele leveringstarieven, inclusief energiebelasting en btw. Lees meer op onze speciale pagina over het prijsplafond.

20 minuten douchen kost ee kuub gas

Ook de stroomprijzen zijn hoog

Het overgrote deel van de Nederlandse huishoudens heeft een energiecontract voor stroom en gas. Ook de stroomprijzen zijn sinds de herfst van 2021 door het dak gegaan. Dit komt onder meer omdat er ook schaarste is qua elektriciteitsaanbod in Europa, doordat er teveel centrales zijn uitgezet terwijl er nog onvoldoende wind- en zonneenergie is. Verschillende landen hebben ondertussen met droogte te maken (bijv Noorwegen met minder waterkrachtproductie) en kerncentrales in sommige landen zelfs gesloten worden (bv België en Duitsland). Ook het schaarse aardgas wordt als energiebron gebruikt in Nederlandse en andere Europese elektriciteitscentrales, wat ook prijsopdrijvend werkt. Wat u betaalt per kuub gas heeft daarom een directe relatie met wat 1 kilowattuur stroom kost. Met gas wordt nog veel stroom opgewekt en zo heeft de gasprijs dus invloed op de stroomprijs.

De verwachting is dat de stroomprijzen in 2022 hoog blijven. Zo was  de gemiddelde stroomprijs sinds de afgelopen 4 jaar nog nooit zo hoog als in juli 2022: € 307 per MWh. Dat betekent gemiddeld zo'n € 0,47 per kWh incl. btw en energiebelastingen. Half augustus is de stroomprijs nog meer opgelopen. Bij Vattenfall kost 1 kWh stroom € 0,62 terwijl Eneco en Essent maar liefst € 0,69 per kWh vragen.  Op 1 september ligt de stroomprijs bij de grote drie al tussen de 84 en 98 cent per kWh. Op 1 oktober is de prijs weliswaar iets gedaald naar gemiddeld 83 cent, maar dat is nog altijd ruim het dubbele van het maximumtarief van het prijsplafond (€ 0,40). Op 1 november betaal je bij de grote drie tussen de 63 en 86 cent per kWh, terwijl Budget Energie 60 cent vraagt. Hiermee is de vierde energieleverancier van Nederland de goedkoopste.

Overstappen  

Loopt uw contract binnenkort af of is het onlangs afgelopen? Kijk in uw contract welke prijs u per kubieke meter gas betaalt. Vergelijk die prijs met het tarief dat u op dit moment betaalt of  aangeboden krijgt, en u kunt zelf goed beoordelen of overstappen wel of niet verstandig is. Ben Woldring in DVHN op 4 november j.l.: ,,Mensen rijden voor tien cent goedkopere benzine kilometers om. Maar als je in de komende twee wintermaanden 70 cent tot een euro per kubieke meter gas kunt besparen? Reken je winst maar uit: met een verbruik van maandelijks 200 kubieke meter zit je op een besparing van 140 tot 200 euro per maand.”

Hulp nodig bij het vergelijken van tarieven en het verkrijgen van de beste deal voor u? Voor vragen zijn onze energie-experts dagelijks bereikbaar via 0342 - 411 350. Zij staan klaar voor u op maandag tot en met vrijdag van 8:30 tot 20:00 uur en op zaterdag van 9:00 tot 17:00 uur. Uiteraard kunt u ook uw vragen mailen naar info@gaslicht.com of appen naar 06 - 444 09 555. 
 

Geactualiseerd: maandag 7 november 2022

Arnoud Timmerman
Arnoud Timmerman

Arnoud is voor Gaslicht.com verantwoordelijk voor alle campagnes op radio, tv en in out-of-home. Daarnaast is Arnoud als tekstschrijver en beeldmaker actief betrokken bij websitecontent, nieuws, persberichten, onderzoeken en social media. Door middel van tekst, beeld en geluid zet hij zich dagelijks in om complexe zaken over de energiemarkt begrijpelijk te maken. 

Website van het Jaar

Vergelijk het volledige energieaanbod

Vergelijk objectief alle energieleveranciers. Bij ons stapt u gemakkelijk in drie stappen over. Overstappen via Gaslicht.com is altijd gratis. Vergelijk en stap over.

Navigatie